Andvökur II
Eftirfarandi pistill birtist í helgarblaði Viðskiptablaðsins nú um helgina: Líklega hefði fáum jafnöldrum mínum dottið í hug í menntaskóla að við ættum eftir að liggja andvaka nótt eftir nótt af áhyggjum af efnahagsástandinu, rétt rúmlega þrítug. Þvílík fásinna hefði maður hugsað. Líklega óraði engan fyrir því árið 1996 hvernig íslenskt samfélag ætti eftir að þróast á næstu tólf árum.
Í þrengingunum sem núna ganga yfir hefur örugglega fleirum en mér gengið illa að sofna. Fólk sér fram á glataðan sparnað, hugsanlegan atvinnumissi og breytt samfélag. Þegar þetta er skrifað er rætt um að íslenska ríkið taki allt að 500 milljarða lán til að borga fyrir bankaævintýrið í Bretlandi og Hollandi. Þá á eftir að taka lán til að koma gjaldeyrismarkaðnum í gang. Við gætum verið að tala um 1000 milljarða skuldsetningu. Allt til þess að greiða fyrir ævintýri fjármálamanna í útlöndum, mistök eftirlitsaðila og ódugandi efnahagsstjórn stjórnvalda. Þetta er ansi stór reikningur sem örfáir valdsmenn í litlu samfélagi kunna að senda börnum og barnabörnum allra núlifandi Íslendinga.
Það hefur engin glæpasaga náð að svæfa mig á þessum andvökunóttum og þess vegna hef ég þurft að grípa til annars lesefnis. Nú ligg ég á nóttunni og les til að reyna að skilja hvað býr á bak við þá staðreynd að við sem vorum talin fimmta eða sjötta ríkasta þjóð heims nánast í gær notum núna í fúlustu alvöru orð á borð við þjóðargjaldþrot. Ráðherrateymi ríkisstjórnarinnar virðist þeytast um með bala til að grípa leifarnar af kerfinu sem er að hrynja en fólk um land allt veltir fyrir sér hvenær við fáum fast land undir fót.
Á undanförnum árum hefur allt snúist um vöxt og gróða. En um leið hafa lykilspurningar gleymst. Á hverju byggðum við hagvöxtinn? Og er það tilgangur lífsins að safna auði? Þegar við stöndum á slíkum tímamótum hljótum við að hugsa um grundvallarspurningarnar. Segja má að gróðahyggjan hafi náð ráðandi stöðu í hinum vestræna heimi þegar Ronald Reagan varð forseti Bandaríkjanna og allt í einu varð hagvöxtur eina markmið samfélagsins. Hér á Íslandi gerðist hið sama með stjórn Davíðs Oddssonar árið 1991 og lagt var af stað í mikla vegferð markaðsvæðingar og frjálshyggju. Efasemdarmenn voru taldir vera afdalamenn á móti framtíðinni og öll svið mannlegrar tilveru mátti fella undir markaðslögmálin. Þau áttu að geta leyst öll vandamál án opinberrar íhlutunar og markaðurinn átti að ráða sér sjálfur. Á undanförnum árum þegar þenslan hefur orðið gríðarleg og hagvöxturinn hefur verið fjármagnaður af neyslu og gríðarlegri skuldsetningu heimila og atvinnulífs mátti samt ekki efast um gildi þessa vaxtar.
Núna þegar við sjáum fjármálakerfið afvelta í andaslitrum eru þessar grundvallarspurningar hins vegar áleitnari en nokkru sinni fyrr. Hvernig ætlum við að endurreisa íslenskt samfélag? Hvernig ætlum við að halda í allt unga fólkið okkar sem núna íhugar að panta gám og koma sér af landi brott? Ætlum við að gera það á alveg sömu forsendum og áður eða ætlum við að taka upp aðra hugmyndafræði?Það er hægt að benda á marga ábyrga aðila í þessu máli og fólk þarf að axla ábyrgð. Fjármálaeftirlitið, stjórnendur Seðlabankans og auðvitað ríkisstjórnin sem veitir þessum aðilum umboð. Það er margt í því ferli sem nú stendur yfir sem þarf að yfirfara og gera upp. Við þurfum nýjan lagaramma um fjármálaumhverfið allt saman. En við þurfum líka að finna okkur hugmyndafræðilegt leiðarljós. Þar horfi ég á félagslegar áherslur og sjálfbæra þróun. Sjálfbæran efnahag sem snýst ekki um skammtímagróða, sjálfbært samfélag þar sem við búum þannig í haginn að sem minnst þörf sé á félagslegum úrræðum. Og sjálfbæra umhverfisstefnu þar sem ekki verður gengið um of á höfuðstól náttúrunnar. Endurtökum ekki sömu mistökin – reynum að komast í gegnum þessa blindhríð til að búa til eitthvað nýtt.
