Tími óvirkrar umhverfisstefnu
Þessi grein birtist í Blaðinu á föstudaginn. Hef verið mikið á ferðinni að undanförnu um land allt og hef því verið hálf viðutan og lítið uppfært síðuna, auk þess að gleyma ýmsum mikilvægum stefnumótum og fundum. Eru allir hlutaðeigandi beðnir afsökunar á því. Verð áfram á ferðinni í júlí, m.a. vonandi á Ströndum og víðar, en svo verður síðan vonandi virkari. En þá að greininni…
Ekki löngu fyrir síðustu alþingiskosningar lýsti þáverandi formaður Framsóknarflokksins því yfir að tími virkrar stóriðjustefnu væri nú liðinn og ekki væri hægt að tala um að ríkisstjórnin ræki lengur neina stóriðjustefnu. Þetta kom mörgum á óvart í ljósi þess að þá þegar lágu fyrir fyrirætlanir eða hugmyndir um álver við Húsavík, í Helguvík, við Þorlákshöfn fyrir utan stækkanir á ýmsum þeirra álvera sem fyrir eru. Merkingin var því kannski fyrst og fremst þessi: Álfyrirtæki hafa áhuga á að nýta íslenska orku, þau eru aðeins fyrirtæki á markaði eins og hver önnur, íslensk stjórnvöld hafa sossum ekki beðið þau um að koma en við getum varla neitað þeim um orkuna eða hvað?
Með þessum orðum lagði þáverandi formaður Framsóknarflokksins óafvitandi línurnar fyrir nýja ríkisstjórn sem hann átti ekki eftir að taka þátt í. Samfylkingin sem boðaði stóriðjuhlé fyrir kosningar hefur ekki séð ástæðu til að endurskoða neinar af þessum fyrirætlunum enda snúast málin um samninga sem fyrirtæki á markaði hafa gert en ekki heildarstefnu íslensks samfélags í umhverfismálum. Svo virðist sem tími virkrar stóriðjustefnu sé liðinn og í staðinn ríki svokölluð „óvirk“ stóriðjustefna sem virðist einkum snúast um hvert fyrirtækin snúi sér en ekki hvaða stefnu stjórnmálamenn og almenningur móti. Því má spyrja hvort slík „óvirk“ stóriðjustefna hafi ekki líka í för með sér óvirka umhverfisstefnu?
Hin óvirku stjórnvöld geta þó ekki skotið sér undan því að orkufyrirtækin hafa verið í almannaeigu og það eru þessi sömu opinberu fyrirtæki sem hafa staðið fyrir umdeildum virkjanaframkvæmdum og fleiri slíkar eru á döfinni, núna næst í Þjórsá þar sem til stendur að virkja allan neðri hluta árinnar þó að slíkar framkvæmdir mæti talsverðri andstöðu íbúa og félagasamtaka.
Óvirk einkavæðing?
Þess vegna er athyglisvert að fylgjast um leið með hljóðlátri einkavæðingu orkufyrirtækjanna sem þó hefur komist í fréttir með einkavæðingu Hitaveitu Suðurnesja. Þar seldi ríkið hlut sinn rétt fyrir kosningar og nú reyna einkafyrirtæki að kaupa upp hluti sveitarfélaganna — án þess að nein pólitísk umræða fari fram eins og nýr viðskiptaráðherra benti réttilega á. Einkavæðingin virðist því komin í sama óvirka farveginn.
Ljóst er að einkaaðilar telja að mikla fjármuni megi hafa út úr orkugeiranum og skal engan undra ef stjórnvöld munu áfram reka óvirka stóriðju- og umhverfisstefnu. Verða orkufyrirtækin ekki hreinlega fyrirtæki á markaði sem ráða munu yfir öllum orkuauðlindum landsmanna? Geta stjórnvöld þá skipt sér af framkvæmdum þeirra svo fremi sem þær standist einhverja lágmarksstaðla umhverfismats? Nú þegar hafa rannsóknarleyfi verið gefin út á fjöldamarga staði þar sem hugsanlega er hægt að afla orku, staði sem ekki eru verndaðir samkvæmt neinum lögum. Á sama tíma gengur hægt að samþykkja tillögur í náttúruverndaráætlun um friðlýst svæði en enn hefur aðeins EITT af þeim 14 svæðum sem lagt er til að friðlýsa í náttúruverndaráætlun 2004–2008 verið friðlýst en nú er einmitt árið 2007 ef einhver hefur gleymt því. Slíkar áætlanir eru greinilega álitnar létt grín á sama tíma og rannsóknarleyfum er dælt út í stöflum, t.d. rannsóknarleyfi fyrir Gjástykki í Þingeyjarsýslum sem gefið var út daginn fyrir síðustu kosningar.
Aðrar afleiðingar markaðs– og einkavæðingar orkugeirans eru ýmsar, ekki síst hættan á því að starfsemin verði ekki lengur rekin á samfélagslegum forsendum heldur aðeins í hagnaðarskyni og orkuverð til almennings í landinu muni hækka eins og gerst hefur víða um heim þar sem orkugeirinn hefur verið einkavæddur. Enda hafa ríki og sveitarfélög ekki lengur neitt um gjaldskrá þeirra að segja þegar þau hafa selt hlut sinn.
Tími er til kominn að taka upp virka umhverfisstefnu þar sem náttúran og hagsmunir almennings hafa forgang fram yfir hagsmuni orku– og stóriðjufyrirtæka. Mun ný ríkisstjórn söðla um eftir slappa byrjun í þeim efnum?
