Ég minni á að Vinstri-græn í Reykjavík halda forval sitt fyrir alþingiskosningarnar á laugardaginn kemur, 7. mars. Hægt er að skrá sig í Vg á heimasíðu flokksins, www.vg.is, allt fram á föstudaginn 6. mars. Hvet alla áhugasama til að skrá sig og taka þátt en það er gaman að segja frá því að ég sækist eftir fyrsta sætinu í þessu forvali…
Okkur berast nú á hverjum degi fréttir frá Gasaborg. Þar hafa Ísraelsmenn ráðist inn og drepa daglega óbreytta borgara, konur og börn. Þeir reyna að halda fjölmiðlamönnum sem mest frá svæðinu því eðlilega vilja þeir ekki að heimsbyggðin sjái grimmdarverkin. Þeir þverbrjóta alla alþjóðlega samninga sem snúast um að hlífa óbreyttum borgurum í stríði, skólar eru sprengdir upp, starfsmenn alþjóðlegra hjálparsamtaka eru drepnir. Óbreyttum borgurum, þ.á m. börnum, er smalað inn í hús sem eru svo sprengd í loft upp.
Þessi árás er réttlætt með því að Ísraelar verji hendur sínar gagnvart Palestínumönnum og er þá gjarnan vísað til hryðjuverka Hamas-samtakanna. En ef horft er t.d. á eldflaugaárásir kemur fram í skýrslu Human Rights Watch-samtakanna að árið 2007 skaut Ísrael 14.617 eldflaugum yfir á Gasasvæðið. Á sama tíma var 2.700 flaugum skotið inn í Ísrael. Þessar tölur sýna auðvitað að svæðið er púðurtunna. En hlutföllin sýna líka að réttlæting Ísraelsmanna stenst enga skoðun. Hér er um árásarstríð að ræða þar sem fórnarlömbin eru einkum óbreyttir borgarar.
Ísraelsher hefur lengi virkað sem tilraunastofa alþjóðlegra vopnaframleiðenda. Palestínumenn hafa orðið fórnarlömb nýjustu tækni og vísinda í vopnageiranum í því áralanga ofbeldi sem þarna hefur fengið að viðgangast og má nefna sem dæmi að eyðileggingarmáttur eldflauga þeirra er gríðarlegur. Helsta nýmæli Ísraelshers eru svokallaðar þrýstisprengjur sem nánast húðfletta fórnarlömbin. Ísraelsher hefur líka verið óhræddur við að beita vopnavélmennum sem skjóta á allt sem hreyfist, sama hvort það eru börn eða hermenn.
Árásin á Gasa jólin 2008 er skelfileg aðgerð sem ekki á að líðast. Núna hafa nærri 770 óbreyttir borgarar verið drepnir á tveimur vikum, þar af 257 börn. Á sama tíma hafa sjö ísraelskir hermenn fallið. Alþjóðasamfélagið getur ekki horft upp á að börnum sé slátrað og óbreyttir borgarar séu stráfelldir. Ef framferði Ísraelsmanna gefur ekki tilefni til að slíta stjórnmálasambandi við ríkið þá er það tilefni vandfundið.
Námsmannahreyfingarnar hafa verið ötular við að koma málstað sínum á framfæri á undanförnum misserum. Námsmenn erlendis hafa ítrekað vakið máls á ósveigjanleika Lánasjóðs íslenskra námsmanna en með gengishruni krónunnar undanfarna mánuði og höftum á gjaldeyrisviðskiptum hafa kjör þeirra versnað mjög. Námsmenn hér heima hafa verið ötulir við að minna á mikilvægi mennta og rannsókna þegar þrengir að í efnahagslífinu og um leið krafist úrbóta á lánasjóðskerfinu.
Lánasjóði íslenskra námsmanna var breytt í grundvallaratriðum árið 1992 þegar horfið var frá mánaðarlegum greiðslum til námsmanna. Kerfið er í stórum dráttum þannig að nemendur sækja um námslán og fá í framhaldinu yfirdráttarlán hjá sínum viðskiptabanka, sem hlýtur að vera allsérstakt fyrirkomulag hjá félagslegum sjóði. Þegar nemandi hefur lokið fullri námsframvindu greiðir Lánasjóðurinn út lánið. Ef nemandi lýkur ekki fullu námi skerðist lánið en ef námsárangur fer niður fyrir 50% falla námslánin niður og nemandinn situr eftir með yfirdráttarlán hjá bankanum. Þessu til viðbótar er gert ráð fyrir að nemandi þurfa að hafa ábyrgðarmann á láninu.
Þessu er öðruvísi farið annars staðar á Norðurlöndum. Í Danmörku, Noregi og Svíþjóð byggist kerfið upp á mánaðargreiðslum. Þar er hluti lána hugsaður sem styrkir – í Danmörku og Noregi eru styrkir rúmlega 60% en í Svíþjóð er styrkhlutinn 34%. Í Danmörku fá nemendur greitt mánaðarlega og ef nemandi getur ekki endurgreitt á hann kost á að semja við lánastofnun um breytingar á greiðslum. Í Noregi kemur fyrsta greiðsla við upphaf annar og fá námsmenn greitt mánaðarlega. Í nokkrum tilgreindum tilfellum er gert ráð fyrir að mögulegt sé að gefa eftir lán eða gefa tímabundið eftir greiðslu vaxta vegna námslána. Ef nemandi uppfyllir ekki námsárangur er lánið endurreiknað og endurgreitt að hluta. Svipað kerfi er í Svíþjóð. Í engu þessara landa er gerð krafa um ábyrgðarmann.
Undirrituð hefur nú lagt fram frumvarp sem byggir að hluta á eldra frumvarpi sem lagt var fram af Auði Lilju Erlingsdóttur, varaþingmanni Vinstri-grænna, á síðasta þingi. Nýmælin í frumvarpinu er sú róttæka breyting að lagt er til að núverandi yfirdráttarkerfi verði lagt niður og í staðinn farin norræna leiðin og teknar upp mánaðargreiðslur. Ennfremur er lagt til að hætt verði að krefjast ábyrgðarmanna og kerfið verði gert sveigjanlegra þannig að námsmenn fái 50% lán fyrir 50% námsárangur en sem stendur fellur lánið niður ef árangur fer niður fyrir 67%. Samhliða þessu er lögð fram þingsályktunartillaga sem einnig er byggð á þingsályktunartillögu Auðar Lilju Erlingsdóttur frá síðasta þingi þar sem lagt er til að framfærslugrunnur námslánanna verði endurskoðaður og gerð verði ný framfærslukönnun þannig að námsmenn geti í raun lifað á lánum frá sjóðnum eins og ætlunin er samkvæmt lögum.
Róttækra breytinga er þörf á íslenska námslánafyrirkomulaginu. Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur geysilega mikilvægu hlutverki að gegna til þess að gera sem flestum kleift að afla sér framhaldsmenntunar. Borðleggjandi er að líta til næstu nágrannalanda okkar sem náð hafa miklum árangri í menntun og vísindum og taka lána- og styrkjakerfi þeirra sér til fyrirmyndar. Í frumvarpi og þingsályktunartillögu okkar Vinstri-grænna er stigið fyrsta skrefið að því að gera námslánakerfið öflugra og nútímalegra þannig að námsmenn festist ekki í yfirdráttargildru bankanna en sjóðurinn gegni sínu hlutverki sem félagslegur sjóður sem styrkir menntakerfið í landinu.
http://www.ormstunga.is/islenska/titlar/ummurbrot.htm
Ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa tekið undir þau sjónarmið að mikilvægt sé að ráðist verði í óháða rannsókn á bankahruninu þegar það sé tímabært. En hvenær er tímabært?
Mitt svar við því er einfalt. Það er tímabært að nú strax verði þingið látið skipa rannsóknanefnd færustu manna sem njóti aðstoðar erlendra sérfræðinga. Rannsóknarnefnd sem fari yfir spurningar á borð við það hvernig valið var í skilanefndir, hvernig verði tekið á því að stjórnir gömlu bankanna afskrifuðu lán starfsmanna, af hverju fólk sem bar ábyrgð á Icesave-reikningunum var ráðið í yfirmannsstöður í Nýja Landsbankanum, af hverju nýju bankastjórunum voru skömmtuð helmingi hærri laun en forsætisráðherra, af hverju gömlu bankarnir hafa enn ekki verið gerðir gjaldþrota og svo mætti lengi telja. Það er tímabært að þingið skipi slíka rannsóknarnefnd og að sérstakur saksóknari verði einnig skipaður eins og rætt hefur verið.
Slíka nefnd ætti að skipa strax vegna þess að því lengur sem óvissa og tortryggni ríkir um aðdraganda bankahrunsins, þeim mun erfiðara verður fyrir okkur að vinna okkur út úr þeim erfiðleikum sem það olli. Nú skiptir máli að byggja upp traust og þá verður að setja þessi mál í gagnsæjan farveg þannig að þjóðin fái réttar upplýsingar, hægt verði að draga lærdóm af þessari reynslu og ekki verði anað út á gömul foröð þegar við endurmótum samfélagið.
„Á ekki fólk að fara með reikningana sína út í tunnu og halda svo blaðamannafund?“ Einhvern veginn svona orðaði Einar Már Guðmundsson það á merkilegum fundi í Iðnó í kvöld. Vonandi að krafturinn þar nýtist í að breyta Íslandi til hins betra.
Eftirfarandi grein birtist í Fréttablaðinu á laugardaginn: Það er skrýtið að vera Íslendingur þessa dagana. Í ágúst vorum við talin sjötta ríkasta þjóð í heimi. Þegar þetta er skrifað horfum við fram á að íslenska ríkið verði hugsanlega að taka 500 milljarða lán til að greiða fyrir bankaævintýri Landsbankans í Bretlandi. Og aðra 500 milljarða til að koma gjaldeyrisviðskiptum í gang. 1000 milljarðar fyrir okkur að borga með vöxtum og vaxtavöxtum. Og ekki aðeins okkur heldur börnin okkar og barnabörnin sem eru rétt að byrja lífið og tilveruna og við viljum öll að geti átt bjarta framtíð.
Það er myrkt yfir Íslandi núna. En þegar ástandið er svart skiptir máli að sjá týruna í myrkrinu og reyna að glæða það ljós. Og hver er sú týra? Vissulega höfum við horft á fjármálakerfið hrynja á tveimur vikum og við vitum að það hefur slæmar afleiðingar. Fjöldi fólks hefur tapað stórfé í sjóðum bankanna — fólk sem lagði fyrir sinn fimmþúsundkall á mánuði og ætlaði sér að eiga smá sjóð fyrir sumarið eða til að stækka við sig eða fyrir ellina. Þessir sjóðir voru ranglega kynntir sem örugg sparnaðarleið. Fjöldi fólks hefur misst vinnuna. Meirihluti allra íslenskra arkitekta missti vinnuna í vikunni. Þúsund manns kunna að missa vinnuna í bönkunum. Atvinnuleysi kann að verða meira en við höfum þekkt.
Og fólk er reitt enda verður ekki betur séð en að ýmsir eigendur bankanna séu stungnir af með seðlavöndlana í vasanum. Á sama tíma sér íslenskur almenningur fram á að borga fyrir öll ævintýrin næstu öldina, ævintýri sem margir tóku engan þátt í. Enn er allsendis óvíst hvort hægt verður að leggja hald á eitthvað af þessum eignum eða halda þeim eftir hér á landi. Fólk er líka reitt af því að ýmsir höfðu haft uppi varnaðarorð en á þau var ekki hlustað. Bankakerfið var orðið meira en tífalt stærra en þjóðarbúið og ljóst að bankarnir hefðu þurfti að flytja hluta starfsemi sinnar til útlanda miðað við núverandi gjaldeyrisvaraforða. Stjórnvöld hlustuðu ekki á varnaðarorð með dýrkeyptum afleiðingum. Margt ungt fólk hefur haft samband við mig í vikunni og lýst vonleysi og sér fátt annað í stöðunni en að flytja af landi brott.
En það er týra. Vissulega verður næsta ár erfitt og jafnvel lengri tími. En við getum líka lært af þessum hremmingum. Við getum lært af fordæmi Norðmanna og Svía sem lentu í bankakreppu í byrjun tíunda áratugarins og endurskoðuðu allt fjármálakerfi sitt. Þar á ríkið hlut í öllum stærri bönkum til að geta haft áhrif á þróun mála. Við getum endurskoðað lög um Seðlabankann og tryggt faglegar ráðningar stjórnenda á þeim bæ í staðinn fyrir að ráða gamla stjórnmálamenn. Við getum gert Fjármálaeftirlitið skilvirkara og styrkt lagarammann um fjármálaumhverfið. Við getum líka gert pólitískar breytingar. Við getum kosið öðruvísi í næstu kosningum og tryggt breytingar ef við viljum.
Við getum líka velt því fyrir okkur hvað okkur finnst gera tilveruna góða. Er tilveran góð ef maður á flatskjá og Range Rover? Eru það lífsgæði að drekka dýrasta koníakið og ganga í Prada-skóm? Gerir það lífið gott að græða sem mest? Á valdatíma Reagans í Bandaríkjunum og Thatcher í Bretlandi festi sú hugmynd sig í sessi að græðgi væri af hinu góða. Þessi sama hugmyndafræði seytlaði inn í íslenskt samfélag á tíunda áratugnum og skyndilega var það orðið gott og gilt að forstjórar fengju hundruð milljóna fyrir meintan árangur og vísað var í mikla ábyrgð þeirra. Á sama tíma fengu leikskólastarfsmenn engar árangurstengdar greiðslur þó að óneitanlega væri ábyrgð þeirra mikil. Eða framhaldsskólakennarar. Hvað þá sjúkraliðar eða skúringafólk.
Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið lengi við völd í þessu landi. Í stjórnartíð hans síðastliðin 17 ár — ásamt Alþýðuflokki, Framsóknarflokki og Samfylkingu — hefur bilið milli hinna lægst launuðu og hæst launuðu stóraukist. Um það hefur hins vegar helst ekki mátt tala því um gróðann hefur ekki mátt efast. En ég leyfi mér að efast. Gróði er ekki góður í sjálfu sér og sama má segja um hagvöxt. Sá hagvöxtur sem hér hefur verið hefur að miklu leyti byggst á neyslu sem hefur verið fjármögnuð með lánum. Slíkur hagvöxtur byggist ekki á verðmætasköpun og hefur reynst hverfull.
Þegar ég var lítil, fyrir tuttugu og fimm árum eða svo, átti ég eitt par af vetrarskóm og þeir entust mér a.m.k. einn vetur, jafnvel tvo. Svo átti ég eina strigaskó fyrir sumarið og eina spariskó. Ansi hreint gott. Gott líf snýst ekki endilega um að eiga mikið — það snýst fremur um að hafa nóg — að ganga ekki á höfuðstólinn en rækta sinn garð þannig að hann beri ávöxt. Það á við um náttúruna, það á við um samfélagið og það á við um efnahagslífið. Þessi afstaða er stundum kölluð sjálfbær þróun.
Ef við fylgjum hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og setjum jöfnuð í öndvegi eigum við Íslendingar góða möguleika á að vinna okkur út úr þrengingunum og skapa hér betra samfélag en hér ríkti fyrir hrunið mikla. Með því að endurskoða sjávarútvegsstefnu okkar, byggja upp landbúnaðinn, efla hátækni og þekkingariðnað, styrkja ferðaþjónustu og standa vörð um undirstöður samfélagsins; öflugt menntakerfi, gott heilbrigðiskerfi og félagslegt kerfi þar sem enginn dettur milli skips og bryggju, eigum við möguleika á að endurreisa atvinnulífið á nýjum grunni. Ef við lærum af nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndum og endurskoðum lagaumhverfið, hefjum fagleg sjónarmið til vegs og virðingar, skiptum skammtímagróða út fyrir skynsamlega fjármálastefnu og endurskoðum peningamálastefnuna getum við lagt grunn að traustri framtíð.
Umfram allt skulum við ekki detta í gamlar gryfjur og endurtaka sömu mistökin. Jöfnuður og sjálfbærni eru þau leiðarljós sem ég sé í þessari blindhríð og úr henni munum við komast. Það mun taka tíma og það veltur að miklu leyti á stjórnvöldum hversu langur tími sá verður. Ég vil ekki að skrifað verði undir lántökur upp á mörg hundruð milljarða til að greiða fyrir Icesave umfram þjóðréttarlegar skyldur okkar, því að íslenskur almenningur á ekki að borga þann reikning. Ég vil að málin verði gerð upp og fólk verði kallað til ábyrgðar. Og ég vil að við notum þessi tímamót til að feta nýja leið og skapa hér jafnaðarsamfélag í sátt við umhverfið.
Eftirfarandi pistill birtist í helgarblaði Viðskiptablaðsins nú um helgina: Líklega hefði fáum jafnöldrum mínum dottið í hug í menntaskóla að við ættum eftir að liggja andvaka nótt eftir nótt af áhyggjum af efnahagsástandinu, rétt rúmlega þrítug. Þvílík fásinna hefði maður hugsað. Líklega óraði engan fyrir því árið 1996 hvernig íslenskt samfélag ætti eftir að þróast á næstu tólf árum.
Í þrengingunum sem núna ganga yfir hefur örugglega fleirum en mér gengið illa að sofna. Fólk sér fram á glataðan sparnað, hugsanlegan atvinnumissi og breytt samfélag. Þegar þetta er skrifað er rætt um að íslenska ríkið taki allt að 500 milljarða lán til að borga fyrir bankaævintýrið í Bretlandi og Hollandi. Þá á eftir að taka lán til að koma gjaldeyrismarkaðnum í gang. Við gætum verið að tala um 1000 milljarða skuldsetningu. Allt til þess að greiða fyrir ævintýri fjármálamanna í útlöndum, mistök eftirlitsaðila og ódugandi efnahagsstjórn stjórnvalda. Þetta er ansi stór reikningur sem örfáir valdsmenn í litlu samfélagi kunna að senda börnum og barnabörnum allra núlifandi Íslendinga.
Það hefur engin glæpasaga náð að svæfa mig á þessum andvökunóttum og þess vegna hef ég þurft að grípa til annars lesefnis. Nú ligg ég á nóttunni og les til að reyna að skilja hvað býr á bak við þá staðreynd að við sem vorum talin fimmta eða sjötta ríkasta þjóð heims nánast í gær notum núna í fúlustu alvöru orð á borð við þjóðargjaldþrot. Ráðherrateymi ríkisstjórnarinnar virðist þeytast um með bala til að grípa leifarnar af kerfinu sem er að hrynja en fólk um land allt veltir fyrir sér hvenær við fáum fast land undir fót.
Á undanförnum árum hefur allt snúist um vöxt og gróða. En um leið hafa lykilspurningar gleymst. Á hverju byggðum við hagvöxtinn? Og er það tilgangur lífsins að safna auði? Þegar við stöndum á slíkum tímamótum hljótum við að hugsa um grundvallarspurningarnar. Segja má að gróðahyggjan hafi náð ráðandi stöðu í hinum vestræna heimi þegar Ronald Reagan varð forseti Bandaríkjanna og allt í einu varð hagvöxtur eina markmið samfélagsins. Hér á Íslandi gerðist hið sama með stjórn Davíðs Oddssonar árið 1991 og lagt var af stað í mikla vegferð markaðsvæðingar og frjálshyggju. Efasemdarmenn voru taldir vera afdalamenn á móti framtíðinni og öll svið mannlegrar tilveru mátti fella undir markaðslögmálin. Þau áttu að geta leyst öll vandamál án opinberrar íhlutunar og markaðurinn átti að ráða sér sjálfur. Á undanförnum árum þegar þenslan hefur orðið gríðarleg og hagvöxturinn hefur verið fjármagnaður af neyslu og gríðarlegri skuldsetningu heimila og atvinnulífs mátti samt ekki efast um gildi þessa vaxtar.
Núna þegar við sjáum fjármálakerfið afvelta í andaslitrum eru þessar grundvallarspurningar hins vegar áleitnari en nokkru sinni fyrr. Hvernig ætlum við að endurreisa íslenskt samfélag? Hvernig ætlum við að halda í allt unga fólkið okkar sem núna íhugar að panta gám og koma sér af landi brott? Ætlum við að gera það á alveg sömu forsendum og áður eða ætlum við að taka upp aðra hugmyndafræði?Það er hægt að benda á marga ábyrga aðila í þessu máli og fólk þarf að axla ábyrgð. Fjármálaeftirlitið, stjórnendur Seðlabankans og auðvitað ríkisstjórnin sem veitir þessum aðilum umboð. Það er margt í því ferli sem nú stendur yfir sem þarf að yfirfara og gera upp. Við þurfum nýjan lagaramma um fjármálaumhverfið allt saman. En við þurfum líka að finna okkur hugmyndafræðilegt leiðarljós. Þar horfi ég á félagslegar áherslur og sjálfbæra þróun. Sjálfbæran efnahag sem snýst ekki um skammtímagróða, sjálfbært samfélag þar sem við búum þannig í haginn að sem minnst þörf sé á félagslegum úrræðum. Og sjálfbæra umhverfisstefnu þar sem ekki verður gengið um of á höfuðstól náttúrunnar. Endurtökum ekki sömu mistökin – reynum að komast í gegnum þessa blindhríð til að búa til eitthvað nýtt.
Mér til mikillar gleði vitnuðu einhverjir fjölmiðlar í líkingu mína við prjónaskap í umræðum um efnahagsmál í gær. Hingað til hefur myndmál úr sjómennsku verið nánast allsráðandi í umræðum um efnahagsástandið og „brimskaflinn“ komið þar alloft við sögu. Ég leyfi mér hins vegar að birta upphaf ræðu minnar hér til að minna á að Íslendingar eiga fleiri verkhefðir sem leita má til:
Á mér brenna eins og hverjum öðrum Íslendingi margar spurningar við þær aðstæður sem nú eru uppi. Sú fyrsta snýr að hugmyndafræði, hugmyndafræðinni sem átti sinn þátt í því að fjármálakerfið raknaði upp eins og lausprjónuð lopapeysa og liggur nú eins og lúinn garnflóki. Við gætum rætt hvaða hugmyndafræði við ætlum að hafa þegar við fitjum upp á nýtt. Sjálf er ég ekki í neinum vafa um það. Nú er tími fyrir félagshyggju og jöfnuð, tími fyrir sjálfbæran hugsunarhátt á öllum sviðum samfélagsins. Ég átta mig hins vegar ekki á því, herra forseti, hvert ríkisstjórnin stefnir í sínum hugmyndafræðilega prjónaskap.
Eftirfarandi grein birtist í Morgunblaðinu í morgun: Eftir erfiðar vikur á haustdögum horfa Íslendingar nú fram á miklar efnahagshremmingar. Bankar og fjármálastofnanir hafa hrunið með erfiðum afleiðingum fyrir almenning og atvinnulíf. Atburðir síðustu vikna eru svo umfangsmiklir að erfitt er að ná utan um þá í einni lítilli grein og það verður ekki reynt hér. Hins vegar er nauðsynlegt að halda nokkrum atriðum til haga um það sem á undan er gengið.
Kreppan þurfti ekki að koma stjórnvöldum eins mikið á óvart og þau hafa viljað vera láta. Frá árinu 2004 höfum við Vinstri-græn lýst yfir áhyggjum af gríðarlegri skuldsetningu atvinnulífs og einstaklinga, þenslupólitík og litlum þjóðhagslegum sparnaði. Heimatilbúinn vandi hefur gert það að verkum að það veitist okkur mun erfiðara en ella að mæta ytri aðstæðum. Þess vegna hefur Ísland núna sérstöðu þó að kreppan sé alþjóðleg.
En hvað er framundan? Formaður Samfylkingarinnar skrifaði í vikunni grein í Morgunblaðið þar sem hún teflir fram tveimur kostum: ESB-aðild eða „afturhvarfi til ársins 1994“ en þá undirrituðu Íslendingar EES-samninginn. Það er gott að fá formann Samfylkingarinnar til starfa á nýjan leik en spurningin er hvort hún þurfi ekki að losa sig úr þessum framfara- og afturfarakreddum og standa með þeim málstað sem flokkur hennar berst fyrir í orði kveðnu. Á sínum tíma var þensla bankakerfisins skilgreind sem miklar framfarir. En ekki eru allir sammála um að sá mikli ójöfnuður og launamunur sem ríkt hefur hér seinustu ár hafi verið framfaraskref.
Ingibjörg og félagi hennar Gordon Brown eru sjálfsagt sammála um að hlutverk stjórnvalda sé að tryggja að allt geti verið eins og það var áður en kreppan hófst. Björgunaraðgerðir Browns í Bretlandi ganga einmitt út á þetta, að halda lífi í kerfinu. En önnur leið úr kreppunni væri að hugsa upp á nýtt. Kannski er engin eftirsjá í þessu kerfi sem hrundi hérna á Íslandi og var grundvallað á frjálshyggjukreddum. Fáir skömmtuðu sér stórar fjárhæðir fyrir skammtímaárangur, stjórnvöld sátu hjá í anda afskiptaleysisstefnu og markaðurinn yfirtók æ stærri skerf af samfélaginu. Bankarnir áttu að sjá um menninguna og næsta skref var að einkavæða heilbrigðis- og menntakerfið. Það er ennþá næsta skrefið hjá þeim sem hafa leitt Ísland seinustu árin, ríkisstjórnum sem hafa verið undir forystu Sjálfstæðisflokksins frá árinu 1991, og bera mesta ábyrgð á því hvernig fór. Félagshyggjufólk hér á Íslandi er sem betur fer undirbúið undir þessa kröfu. Við þekkjum „áfallahjálp“ frjálshyggjunnar sem Naomi Klein hefur lýst svo vel í bók sinni, The Shock Doctrine, og munum standa fast á móti slíkum lausnum, hvaðan sem þær koma.
Nú þarf að fara nýjar leiðir þar sem félagshyggja verður í öndvegi. Við verðum að komast út úr skammtímahugmyndafræðinni þar sem menn hafa sótt sér risavaxinn gróða fyrir skammtímaárangur og án þess að bera nokkra ábyrgð á eigin verkum þegar illa gengur. Ekki er hægt að leysa vandann með sömu ráðum og ollu honum til að byrja með. Setja þarf skýrara regluverk um markaðinn. Og það skiptir máli að komast undan oki alræðisfrjálshyggjunnar sem fellir allt undir markaðshugsun. Við erum að ganga inn í nýja tíma og nýja hugsun, ekki aðeins í efnahagsmálum heldur líka umhverfismálum og velferðarmálum. Við megum ekki ganga endalaust á höfuðstólinn, hvort sem það eru peningar, auðlindirnar eða samfélagsbyggingin.
Formaður Samfylkingarinnar hefur lengi barist fyrir ESB-aðild en aðild að ESB hlýtur að vera leið að markmiði en ekki markmiðið sjálft, eða hvað? Það væri gaman að heyra formann Samfylkingarinnar segja hvers vegna ESB-aðild er mikilvæg einmitt núna – er það til að hægt sé að halda áfram þenslunni eða er það til þess að hefja félagsleg gildi til vegs og virðingar? Er það til að hjálpa sjávarútveginum, landbúnaðinum og matvælaiðnaðinum, ferðaþjónustunni eða nýjum tækni- og þekkingargreinum sem nú munu skipta miklu máli til að afla gjaldeyristekna og reisa þjóðarbúskapinn við?
Við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði trúum á hin félagslegu gildi og viljum byggja á því norræna velferðarsamfélagi sem hér var byggt upp eftir stríð. Við viljum vinna með hverjum sem er sem er tilbúinn til að hefja þau til vegs og virðingar. Ég trúi því varla öðru en að flokkar sem hafa félagslegar rætur séu tilbúnir í slíkt samstarf. Þeir mega ekki einblína svo fast á frjálshyggjulausnir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að þeir gleymi til hvers er unnið.
Við þurfum að spyrja okkur sjálf hvers konar samfélag er best undir það búið að takast á við svona skelli. Mitt svar er skýrt: Jafnaðarsamfélag. Samfélag þar sem launamunur er ekki hundraðfaldur. Samfélag þar sem neyslan er ekki einu lífsgæðin. Samfélag þar sem völdin eru í höndum fjöldans en ekki örfárra fjármálamanna. Hefur Ísland verið slíkt samfélag seinustu ár? Nei, við höfum einmitt saknað lýðræðisins og félagslegra gilda.
Bankahrunið felur í sér tækifæri til að endurreisa félagshyggjuna og til að hverfa frá nauðhyggju markaðsstefnunnar. Félagsleg gildi eru svo sannarlega ekki afturhvarf. Nú er nóg komið af slíkrum áróðri. Næstu árin þurfum við að burðast með þær efnahagslegu byrðar sem fyrirmyndarríki frjálshyggjunnar lagði á herðar okkar. En við þurfum ekki að burðast með þessa gjaldþrota hugmyndafræði líka. Látum hana gossa.
